Tự ti - Tự tin và Tự cao

Trong xã hội, thời nào cũng vậy, có lẽ tính cách con người chẳng ai giống ai. Người tốt, người xấu, người hiền, người dữ, người lành, người ác ... đủ hết. Có điều, hình như là dù có tính cách như thế nào đi nữa, mỗi người đều có một trong ba tính cách bắt đầu bằng chữ "tự": TỰ TI - TỰ TIN - TỰ CAO.

Người "TỰ TI"  gần như lúc nào cũng tự cho là mình kém cỏi hơn người khác, mình chẳng có tài cán hay khả năng gì. Có người nhầm lẫn giữa TỰ TI  và KHIÊM TỐN. Không phải vậy! Người khiêm tốn không khoe khoang, không khoác lác là vì họ biết khiêm nhường, biết rằng kiến thức, của cải, may mắn hay hạnh phúc mà họ có chỉ là hạt cát giữa sa mạc, khoe ra chỉ chứng tỏ mình hợm hĩnh. Chứ bản thân họ vẫn biết nhìn nhận giá trị thật của mình. Còn người tự ti thì lại tự cho rằng mình yếu kém, mình nhút nhát, mình xấu xí ... nói chung là mình dở ẹc! Muốn làm việc gì, họ cũng ngại không biết làm. Muốn nói chuyện với ai, họ cũng ngại mình không biết nói. Thậm chí, muốn tự hoạch định ra kế hoạch cho riêng mình, họ cũng không biết mình sẽ có thể làm gì! Vì lẽ đó, người tự ti rất thường hay để vuột mất những cơ hội lớn trong cuộc sống. 

Rõ ràng, tự ti đâu có tốt! Vậy tại sao người ta lại tự ti? Có thể vì họ đã từng bị vài lần thất bại nặng nề rồi bị chỉ trích, chê bai hay thậm chí chà đạp lòng tự trọng nên sinh ra tự ti. Có thể vì họ chưa bao giờ đạt tới được bất cứ 1 thành công nào, dù nhỏ nhất,  nên hoá thành tự ti... Nhưng, có 1 nguyên nhân gây tự ti rất đáng chú ý! Đó là trẻ em bị chính cha mẹ của mình biến thành người tự ti.  Có những bậc phụ huynh suốt ngày la mắng, chê bai con cái. Mà đã chê là chê thậm tệ, đã mắng là dùng cả những từ ngữ mạt sát kiểu "Ngu gì mà ngu như bò", "Sao mà đần độn thế hả?" vv... Có người hễ dạy con là đem con ra so sánh với con nhà người khác, rằng con người ta sao mà giỏi giang, sao mà tài ba quá, còn con nhà mình sao tệ hại, sao tầm thường. Họ cứ nghĩ rằng, so sánh như vậy là tạo cho con động lực phấn đấu để vươn lên bằng những đứa trẻ mà họ đã lấy làm gương. Có lẽ họ quên, hay không biết, rằng, thật ra, làm vậy là huỷ diệt sự tự tin, lòng tự tôn của đứa trẻ! Và lâu dần, họ biến con mình thành một con người tự ti! 

Thêm 1 chữ N vô cuối chữ TI của  TỰ TI thì đã có TỰ TIN! Người tự tin luôn biết khả năng của mình tới đâu, biết mình có thể làm gì, dám dấn thân chấp nhận thử thách mới vv... Không phải ai cũng có TỰ TIN. Nhưng quả tình, đây chính là điều ai cũng cần trang bị cho mình! Đứng trước người khác, hay thậm chí trước đám đông, người tự tin nói chuyện cũng dễ dàng hơn, thuyết phục hơn. Bước chân vô một kỳ thi quan trọng, 1 nhiệm vụ khó khăn, một thử thách gay go, hay chỉ đơn giản là một môi trường mới mẻ, người tự tin cũng cảm thấy thoải mái hơn, không bị quá nhiều áp lực đến mất tinh thần như người thiếu tự tin, hay người tự ti. Sự tự tin giống như 1 lá bùa hộ mạng cho mỗi người khi phải đối diện với các loại khó khăn trong cuộc sống. 

Có điều, nếu như đã là con người bình thường, không nhiều thì ít,  ai cũng có một khả năng, một sở trường nào đó thì sự tự tin lại không phải ai cũng có! Chỉ có người thật sự hiểu khả năng của mình là gì, mức độ tới đâu, và hiểu được môi trường xung quanh hay người đối diện đang cần gì ở mình mới thật sự có thể TỰ TIN. Câu "biết người biết ta, trăm trận trăm thắng" chắc cũng có ý nghĩa tương tự như vậy!

Kể ra thì cũng không phải dễ thật sự hiểu rõ khả năng của mình để mà tự tin. Nhưng cũng may, sự tự tin là điều mà ngừoi ta có thể cố gắng tự tạo ra cho mình. Và quan trọng hơn nữa, cha mẹ cũng có thể bồi dưỡng lòng tự tin cho con cái ngay từ khi con còn rất nhỏ. Khi con chập chững những bước đầu đời, cha mẹ vỗ tay reo hò "Giỏi, giỏi , bước nữa đi con, bước tới chỗ mẹ nè"; khi con vụng về tự mang được đôi vớ đầu tiên, mẹ cười khích lệ "Đó, con làm được rồi. Đâu có khó hen con."; khi con hớn hở mang về bài kiểm đầu tiên được điểm tốt, ba hân hoan khen tặng "Giỏi! Con tập trung làm bài như vậy là được điểm tốt đó thấy không" vv... tất cả những lời ngợi khen, khích lệ đó đều là những viên gạch đầu tiên, xây cho con sự tự tin, mạnh mẽ sau này.

Ai đã ra đời bươn chải chắc đều sẽ đồng ý rằng có được sự tự tin là bạn đã có được 1 nửa chiếc chìa khoá cho gần như mọi cánh cửa...!

Nhưng, cẩn thận! Cái gì quá lố cũng không tốt! Tự tin cũng chỉ cần vừa đủ là được rồi! Tự tin thái quá có thể dẫn tới 1 trong 2 hậu quả:

Thứ nhất, quá tự tin có khi sẽ thành tự hại mình. Sinh viên không xuất sắc lắm mà quá tự tin khi chọn ngành học thì có thể sẽ phải đổi major hay thậm chí bỏ học giữa chừng vì không kham nổi yêu cầu của chương trình học. Người đi làm còn chưa đủ kinh nghiệm, chưa đủ kỹ năng mà quá tự tin, dám nhận những việc phức tạp không phải chuyên môn của mình thì có thể không hoàn thành nổi nhiệm vụ được giao. Nhẹ thì chỉ mất tín nhiệm trước cấp trên, nặng thì có khi đi mất việc, hay tù tội không chừng! Hay, lấy ví dụ cho dễ hiểu nhất, là chuyện chị em phụ nữ theo chồng sống ở nước ngoài mà muốn theo đuổi chuyện học hành chẳng hạn. Ra nước ngoài sống là coi như chấp nhận làm lại từ con số không. Ai có đủ điều kiện và quyết tâm học lại để bảo đảm cuộc sống sau này đều rất đáng ủng hộ và khuyến khích. Nhưng quan trọng nhất là mỗi người phải biết tự lượng sức mình để quyết định theo học ngành gì, học như thế nào cho phù hợp. Cần có đủ tự tin để vạch ra đường đi cho mình. Nhưng cũng không nên quá tự tin, để rồi chọn lấy ngành học ngoài khả năng! Mà với chị em đã có chồng con rồi thì chữ "khả năng" này phải hiểu rộng ra để bao gồm cả sức học lẫn sức khoẻ và thời gian hạn hẹp có thể dành cho việc học hành! Có thể mình có đủ thông minh, thừa học lực để theo 1 ngành chuyên môn cao thật, nhưng cũng cần phải coi ngành học đó đòi hỏi bao nhiêu thời gian, bao nhiêu sức lực của sinh viên! Chứ nếu cứ đâm đầu theo học, rồi lại kham không nổi lượng bài vở quá nhiều, trong khi mình còn phải lo chồng con, cơm nước, nhà cửa vv... thì hóa ra chính mình đã tự làm khó mình rồi! 

Thứ hai, tự tin thái quá sẽ biến thành TỰ CAO. Người tự cao lúc nào cũng cho rằng mình giỏi giang hơn người, hoặc xinh đẹp hơn người, hoặc khôn ngoan hơn người, hoặc thậm chí ... cái gì mình cũng hơn người! Người tự cao đi đâu, gặp ai cũng sẵn sàng chê bai, bắt bẻ từng sơ sót nhỏ của người đối diện. Với người tự cao thì họ luôn luôn đúng. Người tự cao cũng khó lòng chấp nhận mình thất bại hay thua kém ai ... 

Mà, cái gì khiến người ta tự cao? Có thể có nhiều lý do, nhưng lý do dễ thấy nhất là do người đó cũng có phần giỏi giang hay khả năng nào đó hơn người, rồi cộng thêm những lời ngợi khen, tâng bốc thái quá từ người xung quanh ...Hay, nếu xét kỹ hơn, thì đa phần sự tự cao lại được hình thành ngay trong chính thời niên thiếu của mỗi người, từ những lời khen nhiều khi là vô tội vạ mà cha mẹ dành cho con cái. Một lời khen đúng lúc, đúng chỗ thì giúp con tạo dựng sự tự tin. Nhưng khen tràn lan những phát triển bình thường của trẻ, những tiến bộ mà trẻ nào ở lứa tuổi đó cũng cần phải đạt được vv... thì vô tình lại khiến trẻ tưởng mình giỏi giang hơn người! Thậm chí, cha mẹ khoe khoang nhiều quá cũng có thể khiến con mình thành tự cao, mà từ dân gian bây giờ kêu bằng "chảnh"! Khoe nhà giàu, khoe xế xịn, khoe tiền của đất đai ... Cha mẹ càng hay khoe thì trẻ càng coi những giá trị vật chất đó là thước đo giá trị bản thân, giá trị gia đình. Lâu dần, trẻ thành người tự cao rằng nhà mình giàu có, mình sang trọng ... và đâm ra coi thường ai thiếu thốn hơn mình. Khoe con đẹp, con ngoan, con học giỏi ... kể ra thì cũng chẳng có gì sai! Con cái là gia tài của cha mẹ mà, ai chẳng muốn khoe? Nhưng khoe có chừng mực, và sau lưng con thì được! Chứ cứ gặp ai cũng khoe, ngay cả trước mặt con mà cũng cứ toe toe "con tui giỏi, con tui đẹp, con tui lanh lẹ, con tui thông minh vv..." thì e rằng, lâu ngày, đứa trẻ sẽ tưởng mình là đệ nhất thiên hạ! Theo sau cái tự cao đó có thể sẽ là rất nhiều những kiểu tính cách khiến kẻ "đệ nhất thiên hạ"  khó mà hoà nhập với cộng đồng, với xã hội quanh mình! Nhẹ thì trẻ chỉ tự cao, háo thắng, đâm ra khó kết bạn, và cũng khó duy trì những mối quan hệ bạn bè tốt đẹp. Nguy hại hơn, trẻ lại thành người không biết chấp nhận thất bại. Lỡ đâu 1 lần nào đó thi rớt, hay vấp ngã trên đường đời, đứa trẻ không biết chấp nhận thất bại thậm chí có thể nghĩ ngay tới chuyện quyên sinh! 

Vậy đó, rõ ràng là rất nên tự tin, chứ đừng tự ti. Nhưng, tự tin cũng chỉ nên vừa phải, đừng thái quá mà thành tự hại mình hay tự cao tự đại!  

Và, nếu bạn thấy những gì tôi nói linh tinh nãy giờ là có lý, thì chắc bạn cũng sẽ đồng tình, rằng chính cha mẹ là người có thể góp phần tạo nên tính cách sau này của con cái. Thương con, chắc ai trong chúng ta cũng muốn con mình tự tin bước vào đời, không tự ti mà cũng chẳng tự cao. Vậy thì, nên chăng, chính chúng ta cẩn trọng dùng lời khen sao cho đúng nơi, đúng lúc, đúng liều lượng nhất để con không vì thiếu lời khen mà tự ti, hay dư lời khen mà thành tự cao. Sau này, dấn thân ra đời, con cái chúng ta sẽ trân trọng những lời khen hợp lý ngày xưa của cha mẹ lắm, bạn nhỉ? 

PS: Cũng không thật sự phù hợp lắm, không nói đủ được ý cần phải nói, nhưng vẫn tặng 1 người đang hơi thiếu tự tin! Tui thương người lắm người ơi